Podstawowym problemem osób z zespół jelita drażliwego jest przewlekły charakter dolegliwości, które znacząco obniżają jakość życia. Schorzenie to, choć niespecyficzne i często trudne do zdiagnozowania, dotyka nawet co dziesiątą osobę w populacji. Często wiąże się z zaburzeniami pracy przewodu pokarmowego, a efektem są uciążliwe bóle brzucha, zmienny rytm wypróżnień oraz uporczywe wzdęcia. Warto poznać przyczyny, metody diagnostyczne oraz skuteczne sposoby leczenia, uwzględniające zarówno podejście farmakologiczne, jak i zmianę stylu życia oraz diety.
Definicja, przyczyny i epidemiologia
Zespół jelita drażliwego (ang. Irritable Bowel Syndrome, IBS) jest zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego, niepowodującym trwałych zmian morfologicznych w tkankach. Dokładna etiologia nie jest w pełni poznana, jednak wyróżnia się kilka kluczowych czynników predysponujących:
- zaburzenia osi mózg–jelita, wpływające na skoordynowaną pracę mięśniówki jelitowej,
- nadwrażliwość trzewna, manifestująca się silniejszą reakcją bólową przy normalnej stymulacji,
- zmiana składu mikrobiota i dysbioza jelitowa,
- czynniki psychologiczne, takie jak przewlekły stres czy osoby z historią traumy,
- infekcje pokarmowe w wywiadzie (postać tzw. post-infectious IBS).
Globalnie częstość występowania IBS wynosi od 10% do 20% dorosłych. Chorują głównie kobiety, choć u mężczyzn objawy mogą przybierać nieco inny obraz kliniczny.
Objawy i diagnostyka
Charakterystyczne są:
- bóle brzucha o zmiennym nasileniu, często łagodzące się po wypróżnieniu,
- zmiany rytmu wypróżnień – zaparcia, biegunki lub mieszana forma,
- upalne wzdęcia i uczucie pełności,
- uczucie niepełnego wypróżnienia oraz konieczność parcia na stolec,
- czasem obecność śluzu w stolcu.
Rozpoznanie opiera się na kryteriach Rzymskich IV (Rome IV), które wymagają utrzymujących się objawów przynajmniej 1 dzień w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące, przy braku zmian strukturalnych w badaniach dodatkowych. Podstawowe badania to morfologia, CRP, kalprotektyna, a w razie potrzeby kolonoskopia w celu wykluczenia zmian organicznych.
Modyfikacje stylu życia i dieta
Ustabilizowanie pracy jelit często wymaga wprowadzenia zmian w codziennych nawykach oraz planu żywieniowym:
- Dieta o niskiej zawartości fermentujących oligo-, di-, monosacharydów i polioli (FODMAP) – eliminacja produktów bogatych w fruktozę, laktozę i niektóre warzywa.
- Stopniowe wprowadzanie produktów bogatych w błonnik rozpuszczalny, jak płatki owsiane czy nasiona chia, które poprawiają konsystencję stolca.
- Regularność posiłków i unikanie objadania się – małe, częstsze porcje pozytywnie wpływają na perystaltyka jelit.
- Dostateczne nawodnienie – minimum 1,5–2 litry płynów dziennie, z przewagą wody i naparów ziołowych (rumianek, mięta).
- Ograniczenie kofeiny, alkoholu i ostrych przypraw, mogących nasilać napięcie jelitowe.
- Weryfikacja nietolerancji pokarmowych – dieta eliminacyjna prowadzona pod nadzorem dietetyka.
Ważne jest także wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej, np. spacery, joga czy pilates, które wspomagają motorykę jelit i redukują napięcie mięśniowe.
Farmakoterapia i terapie uzupełniające
Leczenie IBS jest zindywidualizowane i często łączy różne metody:
- Leki rozkurczowe (np. drotaweryna, mebeweryna) na bóle brzucha i skurcze jelit.
- Środki przeczyszczające lub przeciwbiegunkowe w zależności od dominującego objawu.
- Probiotyki i prebiotyki – suplementy zawierające szczepy Lactobacillus czy Bifidobacterium, poprawiające równowagę mikroflory jelitowej i łagodzące objawy.
- Terapie psychologiczne, takie jak psychoterapia poznawczo-behawioralna czy trening relaksacyjny, zmniejszające napięcie osi mózg–jelita.
- Preparaty ziołowe (np. wyciąg z mięty pieprzowej) o działaniu przeciwskurczowym i łagodzącym dolegliwości.
- Leki modulujące motorykę jelit – w przypadkach przewlekłych zaburzeń wypróżnień.
Wartość integracyjnego podejścia polega na łączeniu farmakoterapii z interdyscyplinarną opieką: dietetyk, psycholog i gastroenterolog wspólnie ustalają plan leczenia, co zwiększa szanse na wyciszenie objawów i poprawę codziennego funkcjonowania pacjenta.